Modern ekonomi dünyasında "kalkınma" ve "yatırım" sihirli kelimeler haline gelmiş durumda. Ancak bu parıltılı kavramların arka planında, ekosistemin geleceğini belirleyen kritik bir hukuk disiplini yatıyor: Çevre Hukuku. Bugün geldiğimiz noktada, uluslararası yatırım projelerinin çevre üzerindeki etkilerini yönetmek bir tercihten ziyade, anayasal ve insani bir zorunluluktur.
Sürdürülebilirlik mi, Sadece Kâr mı?
Çevre Kanunu’muzda çevre; canlıların etkileşim içinde olduğu biyolojik, fiziksel, sosyal ve ekonomik ortam olarak tanımlanır. Bu geniş tanım, çevrenin sadece ağaçtan veya sudan ibaret olmadığını, insanın yaşam kalitesini doğrudan etkileyen bir ekosistem olduğunu hatırlatır.
"Sürdürülebilir kalkınma" ilkesi tam da burada devreye giriyor: Bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek kuşakların kaynaklarını tehlikeye atmamak. Ancak uygulamada, fosil yakıt kullanımından kaynaklanan hava kirliliği veya nükleer tesisler ile HES’lerin su kaynakları üzerindeki ısı değişimleri, ekolojik dengeyi ciddi şekilde sarsmaktadır.
ÇED: Bir Bürokratik Engel mi, Can Simidi mi?
Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED), bir yatırımın çevreye verebileceği zararları önceden öngörmek ve minimize etmek için tasarlanmış bir idari süreçtir. Bu süreç, "önleme ilkesi" üzerine kuruludur; çünkü kirletilmiş bir çevreyi eski haline getirmek, kirliliği oluşmadan önlemekten çok daha maliyetli ve zordur.
Türkiye'de de Anayasa’nın 56. maddesi herkesin sağlıklı bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğunu açıkça belirtir ve çevreyi koruma ödevini hem devlete hem de vatandaşa yükler. Ancak son yıllarda yapılan mevzuat değişiklikleriyle, özellikle maden ve jeotermal arama faaliyetlerinin ÇED kapsamı dışına çıkarılmaya çalışılması, bu anayasal güvenceyi zayıflatmaktadır. Anayasa Mahkemesi’nin bu tür istisnaları iptal etmesi, çevre hakkının korunması adına kritik bir önem taşımaktadır.
Bergama’dan Günümüze: Bitmeyen Mücadele
Uluslararası yatırım ve çevre çatışmasının en somut örneği şüphesiz Bergama altın madeni davasıdır. 1990’larda başlayan siyanürlü altın madenciliğine karşı köylülerin ve çevrecilerin mücadelesi, sadece bir çevre davası değil, aynı zamanda bir hukuk mücadelesiydi. Danıştay’ın "yaşama hakkı" üzerinden verdiği kararlar ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Türkiye aleyhine verdiği ihlal kararları, yatırımın ekonomik getirisinin insan sağlığı ve çevre dengesinin önüne geçemeyeceğini tescil etmiştir.
Zeytinlikler ve Madenler: Denge Nerede?
Günümüzde ise tartışmalar zeytin ağaçlarının maden projeleri için taşınması üzerine yoğunlaşmaktadır. Maden Kanunu’nda yapılan son değişikliklerle zeytinliklerin madencilik faaliyetlerine açılması, gelecek nesillere bırakılması gereken değerlerimizin yok olması riskini barındırmaktadır. Zeytin ağacının büyüme süreci ve ekolojik değeri göz önüne alındığında, bu tür "taşıma" projelerinin denge unsurunu çevre aleyhine bozduğu açıktır.
Sonuç Olarak
Uluslararası yatırımlar kalkınma için gerekli olsa da, bu süreç doğa aleyhine bir yıkıma dönüşmemelidir. İklim değişikliğinin yakından hissedildiği bu dönemde, idari makamların yeterli denetimi yapması ve mahkeme kararlarının titizlikle uygulanması hayati önem taşımaktadır. Kendi elimizle tahrip ettiğimiz bir doğanın ekonomik karşılığı olamaz. Unutmamalıyız ki; çevreyi korumak, sadece bugünün değil, yarının insanlığına olan borcumuzdur.
Saygılarımla.
Serdağ YILMAZ
